Adres

Oude Gracht 1 9341 AA Veenhuizen Nederland

Monumentstatus
Rijksmonument
Transformatiejaar
2005
Oude functie
Gevangenis
Nieuwe functie
Museum
Bouwjaar
1823
Architect (origineel)
Johannes van den Bosch
Architect (transformatie)
Mayke Schijve (renovatie) & Bureau Lubbers (binnenterrein)
Eigenaar
het Rijk
Betrokken partijen
Gemeente Noorderveld
Provincie Drenthe
Organisatie
NPH
Tijdelijk / permanent
Permanent
Gebruiker(s)
museumgasten
Monumentnummer
479225

Het Arresthuis uit 1863 is in 1915 uitgebreid en was altijd gevangenis in de voorgaande anderhalve eeuw. In 2006 verloor het rijksmonumentale pand zijn functie. De uitbreidingen zijn gesloopt en hebben plaatsgemaakt voor nieuwbouw. In Het Arresthuis is een hotel-restaurant gerealiseerd. De nieuwbouw voegt zich naadloos in het historisch stadspatroon en de gevangenis met ommuring en tralies straalt de sfeer van weleer uit.

Opgave

In Veenhuizen zijn door de Maatschappij van Weldadigheid in 1823 drie gestichten gebouwd die ieder onderdak boden aan gemiddeld 1200 ‘verpleegden’. Johannes van den Bosch wilde met zijn Maatschappij van Weldadigheid de paupers uit de steden en de wezen uit heel het land ‘opvoeden tot zelfstandigheid’ door hen hard te laten werken in het veen.

Het Tweede Gesticht is gebouwd voor de bedelaars en hun gezinnen. De drie gestichten zijn in 1843 gesloten. Zestien jaar later, in 1859, zijn de gestichten overgenomen door de Nederlandse overheid en omgevormd tot strafinrichtingen. Om die gestichten heen is voor de huisvesting van het gevangenispersoneel een klein dorp gebouwd. Rond de eeuwwisseling (1900) zijn er nog twee gevangenissen in het dorp Veenhuizen gebouwd. 

Het Tweede Gesticht is het enige overgebleven gesticht van de oorspronkelijke drie gestichten. Ondanks de aanvankelijke sloopplannen besluit het ministerie van Justitie het tweede gesticht ingrijpend te verbouwen. Het is omgevormd tot werkgebouw bij de nieuwe Rijkswerkinrichting Esserheem. Vanaf 1985 trok Justitie zich terug achter de hekken van de penitentiaire inrichtingen Norgerhaven, Esserheem en Bankenbosch. Het dorp Veenhuizen werd toegankelijk voor de buitenwereld en veel gebouwen buiten de hekken verloren hun functie, waaronder ook het Tweede Gesticht.

In 1975 is het eerste Gevangenismuseum in Veenhuizen al geopend. Destijds ondergebracht in een oude betonschuur. Dit museum was speciaal gericht op Veenhuizen. Door uitbreiding van de collectie moest het museum verhuizen. Het Tweede Gesticht is een geschikte en passende locatie.

Aanpak

Veenhuizen is een uniek en cultuurhistorisch dorp, maar vooral bij gebouwen die vroeger een ondersteunende functie voor de gevangenissen hadden treedt leegstand en verval op. Begin jaren ’90 worden de eerste pogingen ondernomen om deze achteruitgang te stoppen. Pas in 2000 zijn het Rijk, de gemeente Noorderveld en de provincie Drenthe daarvoor gaan samenwerken. Het Ontwikkelingsbureau Veenhuizen wordt opgericht in 2002 en de ontwikkelvisie ‘Omzien naar Ontwikkeling’ wordt ondertekend.

Het eerste grote project dat gerealiseerd is, is het Nationaal Gevangenismuseum. Dit is de eerste aanzet geweest voor het tot staan brengen van de verloedering.

In eerste instantie wordt architect Hannie van Eyck gekozen om de verbouwing uit te tekenen. Haar ideeën stroken niet met die van de museumdirectie, die pas na de afronding van de aanbesteding benoemd is. De plannen zijn daarnaast duurder dan de budgetten toelaten waardoor Van Eyck afziet van de opdracht en de Rijksgebouwendienst architect Mayke Schijve inschakelt. Na een ingrijpende verbouwing, waarbij alles wordt gesloopt wat in de loop der tijd is aangebracht en de karakteristieke lengte van het pand weer zichtbaar wordt, opent het Gevangenismuseum in 2005. Het Gevangenismuseum is niet meer uitsluitend gericht op Veenhuizen, maar een nationaal gevangenismuseum.

Ontwerp

Hoofdvorm & interieur

Renovatiearchitect Mayke Schijve heeft de contouren van het Tweede Gesticht gehandhaafd. Het zijn eenvoudige panden van één verdieping en een zolder. De zijden van het hoefijzervormige gebouw zijn elk maar liefst 145 meter lang. De karakteristieke vorm van het gesticht was een carrévorm, maar al in 1928 is de oostelijke helft gesloopt. Het grote vierkant is een groot hoefijzer geworden. Door de hokjes, kantoortjes, verdiepingsvloeren en kamertjes die in de loop der tijd aangebracht zijn te slopen ervaart het publiek de lengte van het pand. Schijve maakt glazen scheidingswanden om de ruimte in verschillende expositiezalen onder te verdelen.

Op de plaats van de voormalige rolluiken van de werkplaatsen, die in de gevel aan het binnenplein gevestigd waren, springen serres naar voren. Deze serres versterken nog eens de eindeloze karakteristieke gevelwand. Daarnaast brengen zij meer licht in het interieur en zijn er doorkijkjes naar het binnenterrein gevormd.

Via de toegangspoort komt de bezoeker binnen. Hierachter is een glazen uitbouw gerealiseerd, het Glazen Oog. Het Glazen Oog doet dienst als ontvangstruimte en is alleen zichtbaar vanaf de binnenplaats waardoor de oorspronkelijke uitstraling van het gesticht vanaf de straat intact is gebleven.

Het interieur van het museum is een ontwerp van Kinkorn. Het is modern en interactief, maar in diverse ruimten fungeert de bezoeker zelf als een gevangene. Voor de ontwerper is een daadwerkelijke beleving van dwang en het niet kunnen aanwenden van de eigen wil of keuze hierbij het uitgangspunt geweest. Authentieke objecten zijn bijvoorbeeld de ijzeren kooien met hangmat, daar kan de bezoeker beleven hoeveel ruimte, privacy en comfort een bewoner van Veenhuizen had.
Een vijftal oude bewaarderswoningen in het Tweede Gesticht is omgebouwd tot sfeervolle, luxe vakantiehuisjes.

Programma

Het museum geeft een indruk van het Nederlandse strafrechtsysteem van 1600 tot nu, en van de ontwikkeling van het gevangenisdorp Veenhuizen.

Isoleren/ energieverbruik

Het aanbrengen van een verwarmingsinstallatie, zonder dat dit een belemmering vormt voor de indeling en het publiek, wordt opgelost door de toepassing van vloerverwarming en de plaatsing van stralingspanelen aan de plafonds langs de gevel.

Om de meest kwetsbare objecten tentoon te kunnen stellen voldoet de verwarmde en geventileerde ruimte niet. Er zijn daarom enkele geklimatiseerde vitrines in het interieur geplaatst.

Succesfactoren

In 2007 is het Nationaal Gevangenismuseum in Veenhuizen uitgeroepen tot het beste historisch museum van Nederland. Het Historisch Nieuwsblad: "Dit museum is leerzaam, vermakelijk en geeft stof tot nadenken." 

Extra

Het Gevangenismuseum wil graag uitbreiden en zoekt naar meer ruimte voor de expositie en ondersteunende functies. De Academies van Bouwkunst (Arnhem en Groningen) zijn door het Atelier Rijksbouwmeester gevraagd om de uitbreidingsmogelijkheden van het museum door studenten te laten onderzoeken. Naar verwachting is er medio januari 2013 een gezamenlijke presentatie van de 8 beste ontwerpen.

Meer informatie

Google map of Het Gevangenismuseum, Veenhuizen